Mọt đục quả cà phê: nhận biết và cách phòng trừ

Vào vụ, nhiều nhà vườn Tây Nguyên mở bao cà phê nhân mới thấy hạt đen, khuyết một bên, có lỗ tròn nhỏ. Thương lái trừ lỗi, giá xuống. Thủ phạm thường là mọt đục quả, con bọ cánh cứng nhỏ bằng hạt mè, đã nằm trong quả từ ngoài vườn chứ không phải mới sinh trong kho.

Mọt không biến mất sau khi hái xong. Nó rút vào quả khô sót trên cây và quả rụng dưới đất, chờ mưa đầu vụ sau rồi bay ra. Vì vậy phòng trừ nằm ở cách dọn vườn và cách phơi, không nằm ở một lần phun thuốc.

Mọt đục quả là con gì

Tên khoa học là Hypothenemus hampei. Tài liệu trong nước mô tả con cái đen bóng, dài 1,5 - 2 mm, có cánh màng; con đực nâu đen, dài khoảng 1 mm, không cánh màng. Tài liệu của Đại học Hawaii ghi con cái 1,4 - 1,78 mm và lưu ý con đực không bay, cả đời nằm trong quả, nên con đi tìm quả mới luôn là con cái.

Con cái đục một lỗ vào quả, khoét đường hầm trong nhân và đẻ trứng ở đó. Trứng, sâu non, nhộng và trưởng thành đều nằm trong hạt, nên thuốc phun lên vỏ quả gần như không tới được. Hạt bị hại có phôi nhũ rỗng, chuyển đen, quả thường mất một nhân, mật độ cao thì mất cả hai.

Nhận biết trên vườn

Dấu hiệu nhìn thấy từ ngoài là một lỗ tròn rất nhỏ, nằm cạnh núm quả hoặc chính giữa núm quả. Quả còn xanh cũng có thể đã bị đục. Cách soi nhanh khi đi vườn:

1. Chọn vài chục cây rải đều trên lô, mỗi cây soi một chùm quả ở tầm tay, tìm lỗ đục và bột mịn trắng ngà quanh núm.
2. Bẻ đôi vài quả có lỗ xem nhân đã đen chưa, ghi lại số quả có lỗ trên tổng số quả đã soi.

Tài liệu của Đại học Hawaii cho biết mọt tấn công quả từ khoảng tám tuần sau khi nở hoa cho tới hết vụ, nên không giai đoạn nào trong vụ là an toàn tuyệt đối.

Mọt sống ở đâu giữa hai vụ

Tài liệu của Đại học Hawaii ghi giữa hai vụ, mọt cái nằm im trong quả khô còn trên cây hoặc đã rụng xuống đất, chờ những cơn mưa đầu tiên; một quả khô có thể chứa tới 150 con. Nghiên cứu ở Colombia được tài liệu này dẫn lại cho thấy số mọt trong quả không tận thu trước khi cắt tỉa có thể lên tới 3,2 triệu con mỗi acre, khoảng 0,4 ha. Cùng tài liệu ghi: 70 ngày sau cắt tỉa, khoảng 80% mọt đã rời quả rụng, và còn tiếp tục thêm ít nhất 80 ngày nữa.

Bốn việc cắt đường lưu tồn

Một là hái kịp thời. Tài liệu trong nước khuyến cáo thu hoạch kịp thời quả chín và quả chín bói để hạn chế lây lan. Quả chín để lâu trên cành là chỗ đẻ lý tưởng.

Hai là tận thu lượt cuối. Hái xong thì tận thu hết quả khô và quả chín còn sót trên cây và dưới đất, làm trước khi cắt tỉa, vì cắt tỉa xong là lúc mọt trong quả rụng bắt đầu bay ra.

Ba là không để bao hái nằm trong vườn. Tài liệu của Đại học Hawaii khuyến cáo dùng bao sợi tổng hợp thay bao bố, buộc kín miệng bao và chuyển về nơi sơ chế càng sớm càng tốt.

Bốn là phơi đủ khô rồi mới nhập kho. Hai tài liệu trong nước đều đưa mốc bảo quản hạt ở độ ẩm dưới 13%, và nói rõ mọt vẫn phá được quả khô trong kho nếu độ ẩm còn trên 13%. Tài liệu của Đại học Hawaii đưa con số tương tự: mọt tiếp tục sinh sản trong cà phê thóc miễn là độ ẩm không xuống dưới 13,5%.

Phơi nhanh và sạch là lúc vật tư có vai trò thật. Bạt phơi khổ lớn giúp trải mỏng và hốt nhanh khi trời chuyển mưa; bạt, lưới hứng giữ cho quả không lẫn đất; bao đựng cà phê nhân dệt chắc giúp kho không thành chỗ trú mới. Nam Minh Group cung ứng các vật tư này theo quy cách đặt riêng, kho tại 56 Thế Lữ Pleiku giao trong Tây Nguyên. Xem giải pháp cho vườn cà phê và danh mục sản phẩm, phần kho bãi và kê bao đã nói kỹ trong bài bảo quản cà phê nhân.

Bẫy dẫn dụ để biết, không để diệt

Tài liệu của Đại học Hawaii hướng dẫn treo bẫy với chất dẫn dụ là methanol và ethanol tỷ lệ 3:1, mật độ 8 bẫy mỗi acre, treo cao khoảng 1,5 m, dùng nước xà phòng diệt côn trùng rơi vào bẫy, kiểm tra và thay nước hằng tuần. Tài liệu này cũng nói thẳng: bẫy không loại hết mọt khỏi vườn, nó chỉ cho biết vườn đang có mọt. Bẫy là công cụ theo dõi để chọn thời điểm tận thu, không phải biện pháp diệt.

Khi nào mới cần đến thuốc

Tài liệu trong nước giới hạn thuốc hoá học ở vùng bị mọt phá hoại nặng nhiều năm liền, và yêu cầu chọn thuốc trong danh mục thuốc bảo vệ thực vật được phép sử dụng do cơ quan quản lý công bố hằng năm, dùng theo liều trên bao bì. Vườn làm chứng nhận còn bị giới hạn theo danh mục của tổ chức chứng nhận. Về sinh học, tài liệu của Đại học Hawaii nêu chế phẩm nấm Beauveria bassiana và lưu ý mọt chỉ bị diệt khi thuốc tiếp xúc trực tiếp, nên thời điểm phun quan trọng hơn liều.

Trước khi tính tới thuốc, nên xem lại ba việc không tốn tiền: hái kịp, tận thu lượt cuối, phơi đủ khô.

Câu hỏi thường gặp

Mọt đục quả có phải mọt đục cành không?

Không. Mọt đục quả Hypothenemus hampei nằm trong quả và hại nhân. Mọt đục cành là loài khác, đục vào cành tơ và làm cành khô. Cách xử lý khác nhau nên cần nhận đúng trước khi làm.

Hạt đã vào kho rồi mới thấy lỗ đục thì xử lý sao?

Mọt đã theo quả vào kho. Việc trước mắt là đưa độ ẩm hạt xuống dưới mốc 13% mà tài liệu trong nước khuyến cáo, tách riêng lô có lỗ đục, dọn sạch quả vụn và bụi trong kho.

Soi bao nhiêu quả thì đủ để biết vườn có mọt?

Tài liệu của Đại học Hawaii nhắc cách lấy mẫu trên 30 cây nhưng không nêu ngưỡng phần trăm để quyết định xử lý. Cách dùng được là soi cố định số cây đó mỗi lần đi vườn, rồi so số quả có lỗ đục giữa các lần để thấy xu hướng.

Kết luận

Mọt đục quả không phải vấn đề của kho, nó là vấn đề của lượt hái cuối. Quả khô sót trên cây và quả rụng dưới gốc là nơi mọt qua mùa, nên tận thu trước khi cắt tỉa và phơi hạt xuống dưới ngưỡng độ ẩm là hai việc quyết định chất lượng lô cà phê vụ sau. Vườn cần bạt phơi, lưới hứng hay bao đựng cà phê nhân theo quy cách riêng, gọi 0911.803.803 để báo số lượng.